सवंगडी- १

"यडचॅपच आहेस!"
"गेलीस उडत कोंबडी चोंबडी"
"आम्ही नाही बोलत जा"
"रडूबाई कुठली"
"चिडका बिब्बा"
रागानं लाल झालेलं नकटं नाक कानापर्यंत वाकड करत ती गर्रकन वळली.
ओठांवरून आत डोकावणार्या शेंबडाचा खारवा जीभेला झोंबताच त्यानं फुर्रर करत तो घशापर्यंत ओढला.
लंगड्या पिंपळापाशी गेलेली ती.., आगलाव्या मुंगळ्याची रांग दिसताच खाली वाकली. तोंडात थुंकी गोळा करून ती नेम धरून थुंकली. रांग फिसकली. सैरवैर मुंगळे गोलगोल फिरून परत रांगेला लागले.
खुळ्खुळ खुळखुळ
कंबरेला सुतळीने बांधलेली वाढत्या मापाची चड्डी वर ओढत त्याने हातातल्या गोट्यांचा अंदाज घेत सराईत पणे गोट्या रणांगणात पसरल्या.
परकराचा कासोटा मारून ती पुढे सरसावली. गलीपाशी अंगठा रोवत तिने बोटाला ताण दिला आणि मनातल्या मनात पारावरच्या भूताला कौल लावला.
त्याचा श्वास डोळ्यात बुबुळापाशी गोळा झाला. ओढ्यावरची टिटवी कर्कश्य आवाज करत उडून गेली.
आईने घाईनं घरी बोलावलं आहे- यमी सांगून गेल्याला अर्धा तास होत आला होता
सू.. खटाक
परत एक डाव मांडावा लागणार!
*******************

ही गोष्ट नाही कारण याला सुरुवात, मध्य आणि शेवट नाही. फारतर याला शब्दचित्र म्हणता येईल. एखादा चित्रकार एखाद्या जागी बसून landscape चितारतो. तसचं काहीतरी. camera च्या भाषेत सांगायचं तर एक shot. याला पुढचा मागचा भाग नाही. प्रत्येक कडी स्वतंत्र आहे. त्यातली पात्रे, स्थान, घटना आणि संदर्भ वेगवेगळे आहेत. पण तरीही एका धाग्य़ने त्याना बांधण्याचा प्रयत्न करत आहे. बघू कितपत यशस्वी होतो ते.

उशीर

रविंद्रनाथांबद्दल बरेच काही ऐकून होतो. पाठ्यपुस्तकातून त्यांचे धडेही होते आम्हाला. त्यांना मिळालेले नोबेल (जे आता चोरीला गेलेले आहे)- त्याचा अभिमानही कायमचा. त्यांचे शांतिनिकेतन, बिनभिंतींची शाळा, प्रत्यक्ष पाहिली तेव्हा अंगावर रोमांच उभे राहिले होते. त्यांची पेंटींग्ज, कविता, नाटके, कथा, भाषणे जे जे जसे जसे मिळत गेले तसा तसा वाचत गेलो. ते साहित्य वाचताना आपण अनंत निळ्या आकाशाखाली उभे आहोत, समोर फेसाळणारा समुद्र पसरलेला आहे, खारा वारा लाडीकपणे आपल्या आजूबाजूला घोटाळतो आहे आणि बघता बघता त्यात आपण विरघळून जात आहोत - आपल्या आकाश होण्याचा आनंद सोहळा आपणच लाटालाटांमधून साजरा करत आहोत असा काहीसा अनुभव येत राहतो.
त्यांच्या साहित्याशी माझी पहिली गाठ पडली कधी तरी महाविद्यालयात. घरातल्या आजोबांच्य़ा जुन्या लोखंडी ट्रंकेमधे एक छोटेसे पुस्तक सापडले. हार्ड बाऊंड, मळकट रंगाचे कापडाचे कव्हर. कधीकाळी ते सुंदर आकाशी रंगाचे असावे. त्यावर वेगवेगळे डाग पडलेले, पिवळी पडलेली पाने आणि काही कीटकांनी सहयोगाने बनवलेली ठिपक्यांची कलाकॄती. मला जास्त गंमत वाटली ती त्यावरची किंमत वाचून. किंमत फक्त दोन रूपये. कव्हरवर Trajan च्या देखण्या अक्षरात पुस्तकाचे नाव लिहिलेले- Crescent Moon.
वेळ रात्रीची दोनची. (परीक्षा जवळ आलेली असली की असे अभ्यासाव्यतिरिक्तचे उद्योग मी रात्री सगळे झोपले की करायचो.) मी ते पुस्तक वाचायला घेतले. एकेका कवितेने मला वेड लावायला सुरूवात केली. काही कविता तर मी परत परत चार चारदा वाचल्या. एकेक करत मी साडेतीनच्या सुमारास वाचन संपवले. त्यानंतर माहीत नाही मी किती वेळ तसाच स्तब्ध बसून होतो. तोच अनुभव आकाशात विरघळून जाण्याचा तरीही कणन्‌ कण नाचतोय लाटांवर. लहान मुलांचे काहीही वाचताना त्यात माझे हरवून जाणे आता नित्याचेच. मग ते तोतोचान असो वा डेंजर स्कूल, प्रिय बाईस किवा दिवास्वप्न. पण तो माझा पहिलाच अनुभव.
नंतर कुठेतरी वाचलेला एक प्रसंग असा-
रविंद्रनाथ आपल्या मित्राकडे लंडनमधे उतरले होते. त्यांच्या मित्राने त्यांच्या काव्यवाचनाचा छोटासा कार्यक्रम योजिला. काही मोजक्या इंग्लिश मित्रमैत्रिणींना आमंत्रण धाडले. घरातल्या दिवाणखान्यात तीस चाळीस लोक जमले होते. टागोरांनी Crescent Moon मधल्या कवितांचे वाचन केले. दीडएक तासाचा कार्यक्रम संपला. लोक आपापल्या घरी परतले. टागोरांच्या मित्राला फार वाईट वाटले. कोणी टाळ्या वाजवल्या नाहीत, कोणी कौतुकाची दाद दिली नाही, नंतर थांबून कोणी काही बोलले नाही. रविंद्रनाथ मात्र शांत होते. पण दुसर्‍या दिवशीपासून जो पत्रांचा रतीब सुरू झाला. तिथे आलेला प्रत्येक जण इतका भारावला होता की प्रतिक्रिया देण्यासाठी काही शब्द नव्हते.
असाच काहीसा प्रकार माझ्या बाबतीतही झाला. मग बर्‍याच वर्षांनी काहीतरी लिहिले गेले पण त्याचे मूळ कुठेतरी त्या crescent moon मधे असावे. त्याला कविता म्हणावे की नाही इतपत त्याच्या दर्जाची मला शंका आहे पण तरीही .........
*****************

खरच सांगतो आई मी लवकर येणार होतो
तुझी शपथ मी अगदी लवकर येणार होतो

किनार्‍यावरचा खेळ संपवून मी वेळेवर निघालोच होतो
तर एक मोठी लाट फेसाळत माझ्या पायाशी आली
गुदगुल्या करायला
आणि हे बघ!
काय सुंदर सुंदर शंख शिंपले देऊन गेली
तिथेच थांबला कनू
गोळा करायला शंख
अजून पुढच्या लाटेनं येणारे
पण मी मात्र निघालो येवढेच घेऊन... तुझ्यासाठी
खरच सांगतो आई मी लवकर येणार होतो
तुझी शपथ मी अगदी लवकर येणार होतो

निघालो तर सूर्य तिथे समुद्रात बुडत होता
काय लालबुंद झाला होता
अगदी तुझ्या या कुंकवासारखा
मग समुद्रही काय मागे राहणार होता
त्यानेही बदलला रंग- तांबूस केशरी थोडसा अबोली
अगदी तुझ्या त्या साडीसारखा
मी झोपल्यावर जी तू हळूच मला पांघरतेस
बघायचं होतं मला पाणी कसं रंगीत होतं ते
पण मी मात्र तसाच निघालो काही न बघता ..... तुझ्यासाठी
खरच सांगतो आई .................

समुद्रही झाकून घेत होता लाटांनी त्याचा रुपेरी किनारा
अगदी जशी तू लपवतेस तुझी पावलं बसल्याबसल्या
आत्तासारखी
येताना वाटेत फक्त वेणूकडे गेलॊ
ती देणार होती ना मला
काचेचे निळेशार मणी या शंखांच्या बदल्यात
तिने खूप शोधले पण मिळालेच नाहीत
मी मात्र तसाच निघालो मणी न घेताच... तुझ्यासाठी
खरच सांगतो आई .................

कबूल मला जरा उशीरच झाला
अगदी अंधार पडला काळाकुट्ट
पण मी घाबरलो नाही काई
खरंखरं सांग आहे की नाही मी शूर
कालच्या गोष्टीतल्या राजपुत्रासारखा
चांदोमामा सुद्धा कित्ती मोठा दिसत होता
विचारायचं होतं त्याला
म्हणजे मीही झालो असतो बाबांएवढा मोठ्ठा
अगदी पंधरा दिवसात
पण मी मात्र तसाच निघालो काही न बोलता ... तुझ्यासाठी
खरच सांगतो आई .................

मला वाटलंच तू आता रागावली असणार
अगं वळणावरचा विजेचा दिवासुद्धा लागला
मी येते होतो धावत तर एक गंमतच झाली
दिव्यापासची लहानशी सावली
पुढे आलो तर माझ्याहूनही मोठी झाली
मी कितीदा मागे गेलोन्‌ आलो
तरी मला कळलंच नाही
माझीच सावली कधी लहान कधी मोठी होते तरी कशी?
पण मी मात्र तसाच निघालो कळलं नाही तरी ... तुझ्यासाठी
खरच सांगतो आई .................

पण दाराशी आलो तर सावली येवढी मोठी झाली
आणणार होतो तुला दाखवायला
पण ती दारातनं मावेच ना
तू लवकर चल उंबर्‍याशी दाखवतोच तुला
हे काय गं आई,
मगा रागावलीस अन आता हासतेस काय?
उगीच हासतं का कुणी असं वेड्यासारखं?
आणि लवकर मला काहीतरी खायला दे
मला खूप खूप भूक लागलीय
आलो ना आता मी घरी ... तुझ्यासाठी

शोध

वेड पाखरू पाखरू कुठं संसार मांडेना
किती एकटं एकटं तरी सोबत सांधेना
आला वीणीचा हंगाम पक्षी नवनवे येती
झाली खोपटी सुंदर जन्म गोजीरेही घेती
गतकाळातील स्मृती किती जपशील वेड्या
सखा नवा साद घाली तोड भावनेच्या बेड्या
असा वासंती आग्रह कसा मोडशील आता
सृष्टी उधळीत आहे रसगंध येता जाता
नाही संगत सोबत नुस्ती नजरांची भेट
अशी दुनियेनिराळी कशी जुळली रे प्रीत
नाही परत भेटणे निरोप ना कुणा हाती
कुठे शोधायाला जावे अन् शोधावेही किती
सार्या भिजल्या या वाटा तुझ्या ओल्या नजरेत
आणि थरारे आकाश तुझ्या अधीर श्वासात
रुतू आले अन् गेले नाही काळाची गणती
सुन्न अंधारात जळे मंद प्रांणांची पणती
मन प्रतिक्षे जळाले ऊरी ज्योत मावळली
नाही समाधी स्मारक तान्ही वेल पालवली
सानी वेल फोफावते निघे धरा व्यापायाला
वाट पाहणे संपले आता शोध सुरू झाला
आता शोध सुरू झाला......

म्हातारबोवा

गेल्या ऊन्हाळ्यात सोलापूरला जाणे झाले. सोलापूरपासून जवळ यमगरवाडी येथे एक पारधी मुलांसाठी शाळा आहे. ती पाहण्याचा योग अखेरीस जुळून आला होता. गिरीश प्रभूण्यांचे पालावरचे जीणं मनात कुठेतरी घर करून होते. पण तिथे पोहोचण्यापुर्वीच डोक्यावरच्या तडकत्या ऊन्हाने तिथल्या खडतर आयुष्याची कल्पना दिली.
रस्त्याच्या कडेला एका झाडाखाली उभे होतो आणि तो हळू हळू चालत आमच्या दिशेने आला. त्याच्या सुरकुतलेल्या चेहर्यावरून त्याने अनेक उन्हाळे पाहीले असल्याचा दाखला दिला. पण नजर मात्र अशी करकरीत की जणू आरपार जावी. त्याच्याकडे बघताना सारा उन्हाळा मूर्तीमंत समोर उभा असल्याचा भास झाला. झाडाची वितभरच का होइना पण होती नव्हती ती सावली सोडून उन्हातच तो दोन पायांवर बसला. खिशातून तंबाखूची पूडी काढली. डोळे किलकिले करत माझ्याकडे नजर वळ्वली अन म्हणाला "काय पाव्हणं तम्हाकू खाणार का?" मी हसूनच नकारर्थी मान हालवली. त्या आधीच त्यानं ती पुरचुंडी सदर्याआड केली होती. त्याला माझ्या नकाराची खात्री असावी. "कुणीकडलं म्हणायचं?" मुंबई म्हणालो तसे त्याचे डोळे चमकले. "शिनेमावालं का" मी नाही म्हणलो तसे तंबाखूचा बार तोंडात कोंबून तो मौनाला बसला.
**************

"म्हातारबोवा, म्हातारबोवा, श्वास उडाला धाप लागली"
वेशीवरली गोजीरवाणी, अवघडलेली चिंच बोलली
"त्रागा सोडा, टेका वाईच
कुठे निघाला घाई घाई"

सोडून करपट उष्ण उसासा बसे अजोबा बापुडवाणा
चंची उघडी डबी चुन्याची तंबाखूचा भरी बकाणा
डोक्याचे ते कातीव टक्कल खुरुट सफेदी औडक चौडक
चुरगट धोतर, विरकट सदरा, चिरचिरणारी वहाण फत्तड
चिकचिकती घामाची रेघ
टाचेवरची दुखरी भेग

नाकावरती डोळे टांगून लटाटणारी मान तरंगे
शुष्क नजर ती शोध कुणाचा खंत जागते डोळ्यामागे
थंडीवरती पचक थुंकूनी सुर्व्यापाशी बसला येऊन
आळसलेली राख फुंकूनी त्यास भडकवी सरपण घालून
छातीच्या भात्याची फुरफुर
उरात उठतो भलता काहूर

पर्णफुलांची काढून नक्षी वसंत बेटा गेला निघूनी
म्हातार्याची पेटे भट्टी डोळ्यालाही नुरले पाणी
मिटुन निळा अस्मानी डोळा तलाव सारा झोपी गेला
तळाटलेली हिरवी स्वप्ने उन्हात पडली वाळायाला
पाण्यासाठी दाही दिशा
चिवचिव चिमण्या वेड्यापिशा

दूर ढगांची गडबड मस्ती तडक वीजेने भरली तंबी
अवखळ वारा सैरावैरा, अंगलट नस्ती झोंबाझोंबी
"म्हातारबोवा, म्हातारबोवा, पाऊस आला, भट्टी विझली"
वेशीवरली लेकुरवाळी, गजबजलेली चिंच बोलली
"वय झालं, त्रागा सोडा
सुखरूप जा पण चिठ्ठी धाडा"

आणि आजोबा काठी टेकत
पुढे निघाला पाठ शेकत...

**********

पाऊस पडून गेल्यावर....

निळं विशाल आभाळ, त्याची नितळ निळाई
ढग नीळ्या पटावर काळी सांडलेली शाई
वारा वादळी लहरी, त्याचा जोरही आफाट
शांत झुळूक नाजूक कधी रागात मोकाट
काळ्या तळ्याच्या डोळ्यात निळ्या नभाचं कौतुक
अंतरंगात तरंगे नक्षी शेवाळी सुबक
दाढी सोडून पाण्यात उभा वड काठावर
रूप पाही थकलेले पालवत्या लाटांवर
पाती इवली सानुली सारी नाचती डोलती
साठवले पावसाचे मोती जीवाने जपती
शुभ्र चांदणे सुगंधी पांघरली रानजाई
निवडुंगाचे रोपटे ओठ रंगवून येई
सारे रान हारपले नव्या रंगात ढंगात
वेडे मन सामावले ओल्या मातीच्या गंधात
*************

मुंबईचा पाऊस अखेरीस सुरू झाला..........
टप टप टप टप टप टप टप टप
रिमझिम रिमझिम रिमझिम रिमझिम
धो धो धो धो धो धो धो धो
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप रिप
रिप रिप रिप रिप रिप

कांक्रीट पोएट्री

रविंद्रनाथ म्हणतात "artists are angles of surplus".
भाषा ही माणसाची गरज होती- संवाद साधण्यासाठी. खाणाखूणा पुरेनाशा झाल्या. तू तू मी मी पासून ते वाद, संवाद, विवाद, प्रतिवादापर्यंत अनेक शब्द बनले. प्रत्येक काळात प्रत्येक समाजात काही मंडळी असतात ज्याला त्याला शिस्त लावणारी. अशांनी मग व्याकरण बनवले. भाषा वाहती झाली समाज संवादी झाला. angles of surplus शब्दांच्या महिरपी बांधू लागले आणि कवितेचा जन्म झाला. शिस्तीचे पुरस्कर्ते तिथेही पुढे सरसावले. कविता व्रुत्तबद्ध झाली. तिच्यात सूर मिसळले आणि गाणं पालवलं. प्रथम फक्त तीन सूर नि, सा, रे. सिंधूच्या तीरी वेदरूचांचे गायन सुरू झाले. ते गंगेपाशी येई येई तो तिच्यात अजून दोन सूर मिळाले. कविता गाती झाली.

मंदाक्रांता, मंदारमाला, शार्दूलविक्रीडीत, प्रुथ्वी, भुजंगप्रयात, दिंडी, ओवी अशी अनेकविध व्रुत्तालंकारांनी सजलेली लेकुरवाळी कविता एकोणीसावं शतक येता येता पुन्हा एकदा गर्भार राहीली. ते अवघडले पण अंगोपांगी वागवत ती प्रसवेच्या वेदनेपर्यंत आली आणि मुक्तछंद - पुन्हा कविता ओघवती झाली. पण हा शिस्तभंग तिथेच थांबला नाही. नविन जमानाच समाधानी राहीला नव्हता. 'deconstruction' ची लाट आली. नियम बदलले, नियम मोडले गेले. भटाची शेंडी वरवंट्याला अन वड्याचं तेल वांग्यावर असे सगळे प्रयोग करून झाले.
कवितेचं यमक का जुळावं?
कवितेत गण, मात्रा का असाव्यात?
कवितेवर अर्थ वाहण्याची सक्ती का?
कोणी सांगितलं कवितेत शब्द असावेत?

मग चित्रांची कविता (visual poetry), आवाजाची कविता (sound poetry) अशाही विवीध रूपात कविता समोर आली. या उंच टाचांच्या चपला घालून, शरीराच्या नेमक्या वळणांपाशी तंग होणारा पोशाख केलेल्या या कवितेने बर्याच नजरांचा ताबा घेतला. तिला लोकांनी नाव दिलं 'concrete poetry'

कल्पवृक्ष कन्येसाठी .........

सुमन रोजच्याप्रमाणे स्वयंपाकघरात रमली होती. तो तिचा एक छंद होता आणि विरंगुळाही. साडे बारा वाजले. दारावरून दप्तरांचा एक थवा चिवचिवत नुकताच पुढे सरकला.
"पोरी तुझ्या हाताला चव आहे गं !" आई तिला नेहमी म्हणायची. "मग मीठाबरोबर थोडं गाणंही घालायला लागतय की भाजीत" तिला एकदम भिमाक्का आठवली.

"जीवलगा ऽऽ आऽऽ
राहीले रे दूर घर माझे एऽऽऽ.... "


आईऽऽ गं ! तो रेडीओ दुरुस्तीला द्यायचा राहीला. ती हळहळली. किती प्रेमाने ताईंनी तो दिला होता. पंधरा दिवस होत आले तो बंद पडलाय. ती निघाली तेव्हा हळ्व्या झाल्या, "पोरी जिवनात कधी सूर गमावू नकोस. दुःखात त्यांनी तुला साथ दिली, सुखात तू त्यांना दे."

"पाऊल थकले माथ्यावरती जड झाले ओझे.
जीवलगा ऽऽऽ......."
पण आज हे गाणं......

सर्जेराव तालुक्याला गेलाय. आज घरात ते दोघंच. ती आणि सूरज.
"च्या मायला शंकर्या काय भुसकाट बोलींग करतोय?" सूरजचा आवाज येत होता. काय करावं या पोराला? रोज नवीन शिव्या शिकून येतो. सर्जेरावाला सांगायला हवं.

"काय सर्ज्या, करतोस का पोरीशी लग्न?
गाण्यात रमलीय तशीच संसारात रमेल तुझ्या."
केवढ्याने दचकली ती! तो ही दचकला. ती गाण्यात दंग, तो तिला पाहण्यात. बाबांचा असा अचानक प्रश्न आला तशी ती लाजली. बाबांना कसं हळू आवाजात बोलणं माहीतच नाही. ती आनंदवनात आली तेव्हा आठ वर्षाची होती. सुरवातीला बाबांच्या आवाजाला फार घाबरायची. तिच्या बापाचा आवाज तिनं आठवायच्या प्रयत्न केला. पण कित्येक वर्षात तो काही बोललाच नव्ह्ता. त्यांची बोटं जशी वेदना विसरली तशी बहुतेक जीभही भाषा हारवून बसली. सू... सू.... करत आलेला दगड आईनं आपल्या आंगावर झेलला. मारणार्या हातावर राखी च्या धाग्याचा गुलाबी रंग अजून निलाजर्यासारखा तसाच होता. तेव्हा आईचं कपाळ फुटलं आणि तिचा बाप मुका झाला. नंतर ते तिघेही इथे आले.

गाव मागचा मागे पडला, पायतळी पथ तीमिरी बुडला

तिनं तव्यावरच्या भाकरीवर पाण्याचा हात फिरवला. भाकरीवर उमटलेले तिच्या बोटांचे ठसे दिसेनासे झाले. दोन चार धांदरट थेंब तिच्या मनगटावरून तव्यावर उतरले. चर्रर् करत विरून गेले. तिचं मन हूरहूरलं. समोरच्या बोरीच्या सावलीशी रोज दंगा घालणार्या चिमण्या आज अजून का बरं नाही आल्या? तिला उगाचच उदास वाटून गेलं. दुसर्या भाकरीसाठी तिनं पिठ एकसारखं केलं. थप थप थप थप, थप थप थप थप, थप थप थप थप ती त्या लयीत बुडून गेली. चूलीच्या ऊबदार श्वासाने लालबुंद झालेल्या तिच्या नाकाच्या शेंड्यावर घामाचा एक थेंब थरथरत येऊन स्थिरावला. उजव्या गालावर आलेली चुकार बट त्याच एकठाय लयीत - थप थप थप थप, थप थप थप थप. तिनं तवा उचलून भाकरी निखार्यावर ठेवली. छान खरपूस वास घमघमला. तिचा चेहरा उजळला त्या आठवणीच्या वासानं.
भिमाक्का भाकरी भाजायची त्यावेळी ती चुलीशी बसून मन भरेस्तोवर वास घ्यायची. त्यातच तिचं पोट भरायचं. भिमाक्का लाडानं पाठीत दणका घालत म्हणायची, "जा पळ बाहेर. उगा सकाळधरन मांजरीसारखं ऊबेला बसलीय!"

राहीले रे दूर घर माझे एऽऽऽ....

भाकरी छान टम्म फुलली. सूरज डोळे मोठ्ठे करून तिच्याकडे बघत होता.
"आय, मला बी शिकव की"
"काय? भाकरी करायला!"
"नाही त्यात हवा कशी भरतेस ते"
तिला हासू आवरेना झालं. "मी आण्णांना तुझं नाव सांगणारे" तो चिडून बाहेर पळाला. सर्जेराव येईतो सूरज हे विसरूनही जाईल. तिनं चूलीवरनं भाकरी उतरवली. थप थप थप थप, थप थप थप थप.... त्या नादात ती परत भूतकाळात शिरली.

भिमाक्का आणि गोदुमावशी भाकरीला बसायच्या. कितीतरी भाकर्या करव्या लागत रोज. जेवणारी तोंडच तेवढी होती. तिला आठवत होतं तसं आनंदवनात कायमच येवढी लोकं. ती ऐकून होती की बाबा आजारी पडल्य़ापासनं पै पाहुण्यांचा राबता फारच वाढलाय. ताई अगदी शीणून जात असणार. जाईच्या वेली सारखी नाजूक ताई पण कामाला भिडल्य़ा की भल्या भल्यांना लाजवतील. बाबांचा कामाचा दबदबा मोठा. पाच पंचवीस लोकांना हाताशी धरणार, स्वतःही त्यांच्या खांद्याला खांदा भिडवून कामावर तुटून पडणार. त्यांच्या सहवासात आलेला माणूस झपाटला नाही तरच नवल. ताई त्यांची सावली जणू. एखादा मायाळू झरा. दोघांनाही आनंदवनातील जीवन फुलवण्याचा एकसंध ध्यास. तव्यावरची भाकरी भाजायला म्हणून तिनं उलथण्यावर घेतली तशी तीची सय मोडली आणि केविलवाणी होतशी तव्यावर पसरली. ती अस्वस्थ झाली. भींतीवरची पाल सहानभूतीने दोनदा चुकचुकली.

गाव मागचा मागे पडला, पायतळी पथ तिमीरी बुडला
मिटले दरवाजे.............

धडाम् !!
बाहेर काहीतरी पडल्याचा मोठा आवाज झाला. तिचं काळीज धपापलं. सूरजच्या विचारानं ती धडपडत उठली आणि कशीबशी दाराशी आली. सर्जेरावाची थोराड फटफटी आडवी तिडवी पडली होती. तिचं धूड आऽ वासून तिच्याकडे खुनशी नजरेनं बघत होतं. तिच्या काळजाचं पाणी पाणी झालं. सूरज त्या गाडीखाली...
तितक्यात शेजारी उभा असलेला गजानन तिला दिसला अन त्यानं बखोटीला धरलेला सूरज - एक पाय हवेत एक पाय खाली, भेदरलेला. ती काय ते समजली. सूरज धावत येउन तिला बिलगला.
"अगदी वेळेवर आलास भाऊ !"
गजानन इथेच पोस्ट्मन म्हणून काम करणारा- आनंदवनात वाढलेला- माहेरचा माणूस. तो काहीच बोलेना.
"भाकरी खाणार?"
पण तो जागचा हाललादेखिल नाही.

"बाबा गेले.... सकाळी" तो वळला आणि निघून गेला.

"जीवलगा ऽऽ ........
तिचं गाणं संपलं तेव्हा डोळ्याच्या कडा पुसत बाबा म्हणाले होते " तुझ्या गळ्यात जादू आहे बेटा. सुखी रहा."
या आशिर्वादाला पुरता महीना देखिल झाला नाही. ते शब्द अजूनही तिच्या कानात आहेत.

"पोरी तुझ्या हाताला चव आहे गं !" आई तिला नेहमी म्हणायची.
तिच्या बापाची काळजी करत करत आई झिजून मेली. तिचा मुका बाप तब्बल बारा वर्षांनी पहिलं वाक्य बोलला, " आता मी तरी कशाला जगू?" आणि परत मुका मुका झाला. त्यानी त्याचं खरं केलं आणि महिन्याभरातच तो महारोगाला सोडून चालला गेला. ती एकटी मागे राहीली सार्या आनंदवनाची झाली.
आज मात्र ती पोरकी .....

घरभर शांतता पसरली. तिच्या ओझ्यानं सुमनला गुदमरायला झालं. गजानन वळणावर दिसेनासा झाला तशी ती वळली. ती पाय ओढत चूलीशी आली. पोरगं म्हणालं "आई, भाकरी जळली की गं"
तिच्या पायातलं सारं अवसानच गेलं. ती मटकन खाली बसली. जळ्क्या भाकरीचा वास खोलीभर पसरला. आणि बांध फुटल्याप्रमाणे ती मुसमुसून रडायला लागली. सूरज कावराबावरा होऊन तिच्या पोटाला लगडला. तिची आसवं ओघळून त्याच्या कुरळ्या केसांत विरघळत होती.
बोरीच्या सावलीशी चिमण्या दंगा घालत होत्या.
..
..
..
"आई बाबा मेला का गं?"

"नाही बेटा, बाबा मरेल कसा? तो तर आभाळभर झालाय"





**********
मी नुकताच आनंदवनात जाऊन आलो आणि तीनच महिन्य़ात बाबा आमटे गेले. आमचं नशीब थोर. बाबांचं दर्शन झालं. साधनाताई भेटल्या. इतर आमटे कुटुंबीय भेटले. बाबा प्रक्रुती अस्वास्थ्यामुळे ’भेटू’ शकले नाहीत. माझ्या बरोबरचे एक जण म्हणाले "काय करणार? नुसतं त्यांना बघण्यात समाधान मानावं लागणार." पण ते खरे नाही. बाबा ही आता व्यक्ती उरलेली नाही. तिथे प्रत्येक माणसाला भेटताना बाबा भेटत होते. आनंदवनात सगळीकडे बाबाच तर होते! प्रवास वर्णन आणि आपलं फारसं जमत नाही. ठिकाणं, तारखा लोकांची नावं आपल्या काही लक्षात रहात नाही. पण माणसांचे चेहरे आणि त्या मागच्या कहाण्या हे मात्र कुठे तरी कोरून ठेवल्यासारख्या आठवणीत राहतात.

मी जाऊन आल्यावर चारू, गायत्री, केदार सगळे म्हणाले अनुभव कळव. केदारने तर टाईप देखिल करायची तयारी दाखवली.
बरेच दिवस झाले ते राहूनच गेले. आजूनही कच्चा मजकुरच देत आहे त्या वर काम करायला कधी वेळ मिळेल कोणास ठाऊक?

ही कथा काल्पनिक आहे. पूर्णतः माझ्या अनुभवावर आधारीत. तरी इतिहास संशोधकांनी आपापली भिंगे बाजूला ठेवावीत.